دوفصلنامه علمي

با تصرف چین و ایران توسط مغول‌ها، تأثیر سبک‌ها و شیوه‌های چینی در تمامی هنرهای تجسمی از جمله نقوش پارچه‌ها ظهور کرد. این نقوش بر روی لباس صاحبان قدرت نیز به‌کار گرفته شده که در ادوار مختلف اهمیت خاصی داشته و نشان سلطنتی به شمار می‌رفتند. مربع ماندارین، یکی از نشان‌های سلطنتی است. این نشان‌ سلطنتی چینی، در پوشاک دربار دوره ایلخانان و تیموریان نیز مورد استفاده قرار گرفت. اما این نشان‌ با اصل و منشأ آن از نظر عناصر تصویری، اندک تفاوت‌هایی داشت. مقاله حاضر، این نشان را از نظر بصری، نمادین و مفهومی مورد بررسی قرار‌ می‌دهد تا مشخص شود نحوه تأثیرپذیری نقوش به‌کاررفته روی مربع ماندارین دربار ایران از چین چگونه بوده است؟ و استفاده از این نقوش، در دربار دوره ایلخانی و تیموری، از طبقه و رده خاص حکایت دارند؟ این تحقیق، به روش توصیفی، تطبیقی و تحلیلی بوده و هدف آن، مطالعه تحول نشانه سلطنتی مربع ماندارین از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر است و می‌توان دید که این نشانه‌ها در فرهنگ ایرانی تغییر کردند. اطلاعات و نمونه‌های مطالعاتی این پژوهش، به شیوه کتابخانه‌ای و اینترنتی گردآوری شده‌اند. به نظر می‌رسد این نشان سلطنتی، منبع الهام هنرمندان ایرانی قرار گرفته که از نظر عناصر تصویری و کارکرد با هم تفاوت دارند. در چین (سلسله‌های یوآن و مینگ)، رنگ و طرح روی لباس اهمیت ویژه‌ای ‌داشت؛ به‌طوری ‌که نقوش به‌کاررفته روی مربع ماندارین در چین، نقش حیوانات، نقش‌مایه‌های نمادین و عناصر طبیعی بوده که دارای خصوصیت سمبلیک و گویای رده طبقاتی و موقعیت فرد در دربار بودند، در حالی‌ که در دربار ایران در دوران ایلخانان و تیموریان، رنگ و طرح لباس‌ها نشان از رده افراد نبود. نقوش به‌کاررفته روی مربع پیش‌سینه لباس آنان، اغلب نقش حیوانات و گاهی نیز نقش گیاهان بودند که پس‌زمینه آن با نقوش گیاهی تزئین می‌شد. به تبعیت از چین، طرح‌هایی با شیوه طبیعت‌گرایی چینی مورد استفاده قرار گرفتند و نقش حیوانات به‌صورت جفت مقابل هم یا به‌صورت تک، دوخته‌دوزی می‌شد.