fa تحلیل موسیقی در سماع و آیین شمنیسم با رویکرد عصب روانشناختی هنرهای کاربردی Applied Arts پژوهشي Research <p dir="RTL" style="text-align:justify"><span style="font-size:12px;">سماع از جمله آدابی است که در میان برخی صوفیان رواج داشته و در فرهنگ‌ها و عرفان‌های گوناگون به اشکال مختلف تجلی یافته است. در میان طریقه‌های مختلف صوفیه؛ مولویه سماع را از جمله مهم‌ترین آداب خویش در نظر داشته است. از طرفی دیگر، شمن‌ها آیینی مشابه سماع داشتند. در هر دو آیین، موسیقی رکن‌اساسی به‌شمار می‌آید. شناخت ابعاد فرافرهنگی و فرااجتماعی موسیقی عرفانی می‌تواند کلید فهم بسیاری از موضوعات، از جمله پیشینه، ریشه‌ها، آداب، تعالیم و رسوم موسیقی‌عرفانی باشد. متأسفانه ابعاد مذکور کمتر در کانون توجه پژوهشگران بوده است. هدف این پژوهش پاسخگویی به دو پرسش است: موسیقی چه کارکردهای مشترکی در طریقۀ مولویه و شمنیسم دارد؟ آیا عناصر ساختاری موسیقی در این دو آیین موجب تحریک ساز وکارهای عصبی خاصی در مغز می‌شوند؟ یافته‌ها با استناد به پژوهش‌های عصب‌شناختی نشان می‌دهد، اجزاء و ارکان موسیقی این دو آیین، اعم از ضرب و ریتم، تغییر تمپو (سرعت)، تکرار ریتمیک، ملودی و فرکانس؛ تأثیر نسبتاً یکسانی بر سیستم عصبی انسان می‌گذارند. هر یک از این اجزاء موسیقی می‌توانند منجر به فعالیت انتقال دهنده‌های عصبی، ترشح هورمون‌های خاص لذت، تغییر امواج مغزی و... شوند. موسیقی یکی از تأثیرگذارترین ارکان و محرک‌های ایجاد خلسه در آیین‌ها و مراسم‌های مختلف به حساب می‌آید. با بررسی نحوۀ استفاده از موسیقی برای القای حالات تغییریافتۀ آگاهی و پرورش تجربه‌های معنوی در محیط‌های فرهنگی متنوع؛ می‌توان مکانیسم‌های روانشناختی رایج در زیربنای اعمال آیینی-مذهبی را تحلیل کرد. همچنین باتوجه به این شباهت‌ها می‌توان ابعاد فرافرهنگی گروه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی را آشکار کرد.</span></p> <p style="text-align:justify"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;">Sama, prevalent among some Sufis and manifesting in various forms across cultures and mystical traditions, is a significant aspect of Islamic mysticism. Among these orders, the Mevlevi order regards samā as one of its most essential rituals. Similarly, shamans have practiced a rite that closely resembles samā. In both traditions, music constitutes a fundamental element. Understanding the transcultural and transsocial dimensions of mystical music can serve as a key to exploring its origins, traditions, teachings, and ritualistic functions. However, these dimensions have received limited scholarly attention. This study seeks to answer two primary questions: What common functions does music perform within the Mevlevi order and shamanism? And do the structural elements of music in these two traditions activate specific neural mechanisms in the brain? Findings, based on neuroscientific research, indicate that the components and principles of music in both rituals_including rhythm and beat, tempo variation, rhythmic repetition, melody, and frequency_exert relatively similar effects on the human nervous system. Each of these musical elements can stimulate neurotransmitter activity, the secretion of pleasure-related hormones, and alterations in brainwave patterns. Drawing from the conducted research, it may be posited that music is among the most influential components and stimuli for inducing altered states of consciousness in various rituals and ceremonies. By examining how music is utilized to evoke altered states of consciousness and foster spiritual experiences across diverse cultural contexts, common psychological mechanisms underlying religious practices can be identified. Furthermore, in light of these similarities, one might assert that mystical music possesses transcultural dimensions shared among different religious groups.</span></span></p> موسیقی, سماع, مولوی, شمنیسم, عصب-روانشناسی Music, Shamanism, Sama, Mevlevi, neuropsychology 0 0 http://mth.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3107-1&slc_lang=fa&sid=1 Haniye Pakravan حانیه پاکروان haniyepakravan@gmail.com 100319475328460011192 100319475328460011192 No PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Iran. دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان. Ehsan Reisi احسان رئیسی ehsan.reisi@gmail.com 100319475328460011193 100319475328460011193 Yes Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran. استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.