Motaleat-e Tatbiqi-e Honar

fa راهکارهای بصری در مصورسازی و مشروعیت بخشی به احکام نجوم در فال‌نامه های مصور دوره صفویه Visual solutions in visualizing and legitimizing astrology in illustrated Falnama of the Safavid era هنرهای تجسمی Visual Arts پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size: 12px;"><span style="font-family: tahoma;">باور به تأثیر وضعیت اجرام آسمانی بر اتفاقات و رویدادهای زندگی انسان، از دیرباز در میان اقوام مختلف متداول بوده است. مفاهیم احکام نجومی در هنر ایران به‌صورت نقشمایههای تزیینی در فلزکاری و دیگر هنرهای کاربردی در دورههای مختلف مورداستفاده قرار گرفته است، اما در فال‌نامههای مصور دوره صفویه، این مفاهیم نه در ساحت تزیین بلکه در ماهیت اصلی خود؛ یعنی ابزاری برای پیشگویی ظاهر شده است. پیشگویی از طریق احکام نجومی در دوره اسلامی، با ممنوعیت نهاد دینی مواجه بوده است. با توجه به نقش تعیینکننده مذهب در حکومت صفویان، این مسأله مطرح میشود که پیشگویی از طریق استفاده از مفاهیم احکام نجومی چگونه در نگارگری فال‌نامههای مصور عصر صفوی نمود پیدا کرده و چه راهکارهایی برای مشروعیتبخشی به آن در برابر ممنوعیت نهادهای دینی اتخاذ شده است؟ در این مقاله برای پرداختن به این مسأله با روش توصیفی_تحلیلی_تطبیقی، چهار نسخه فال‌نامه طهماسبی (پراکنده)، فال‌نامه فارسی موزه توپقاپیسرای، فال‌نامه فارسی درسدن آلمان و فال‌نامه ترکی سلطان احمد اول موردمطالعه قرار گرفته است. در این پژوهش، ابتدا حضور مفاهیم احکام نجومی در نگارههای این چهار نسخه موردبررسی قرار گرفته و پس از آن، نحوه تصویرسازی مفاهیم احکام نجوم و راهکارهای مشروعیتبخشی به این شیوه پیشگویی، تطبیق داده شده است. نتیجه این پژوهش حاکی از این است که به‌دلیل ممنوعیت شرعی استفاده از احکام نجوم در پیشگویی، این مضامین در نگارههای قدیمیترین نسخه فال‌نامه مورداستفاده قرار نگرفته و تنها در متن فال آن به این مفاهیم اشاره شده است، اما در نسخههای بعدی، این مفاهیم بهطور مستقیم در نگارهها تصویرسازی شده و از راهکارهایی مثل استفاده از آیات قرآنی در هر نگاره، استفاده از شمایلهای مذهبی در کنار مضمون تنجیم و هم‌چنین استفاده از تصویر فرشتگان برای مشروعیت‌بخشیدن به کاربرد احکام نجومی در پیشگویی، بهره گرفته شده است.</span></span></div> <div style="text-align: justify;">    Belief in the effect of the status of celestial bodies on human life events has long been common among different ethnic groups. The Astrological Concepts in Iranian art have been used as decorative engraving in metalworking and other applied arts in different periods but in the illustrated Falnama of the Safavid era, these concepts were not used as decorations, but in their original nature, as a tool for predicting. Forecasting through astrology in the Islamic period has been faced with the prohibition of religious institutions. With regard to the determinant role of religion in the Safavid dynasty, this question is raised that how forecasting through astrological concepts were started in illustrated Falnama of the Safavid era and what steps have been taken to legitimize it against the prohibition of religious institutions? In this paper, to address this issue with a descriptive-analytical-comparative method, four Illustrated Falnama: the Dispersed Falnama, the Topkapi Persian Falnama, the Dresden Falnama and the Falnama of Ahmet I have been studied. In the present study, the presence of the concepts of astrology in the images of these four manuscripts was first examined, then the way of illustrating the concepts of astrology and the legitimization strategies are adapted to this prediction method. The result of this study indicates that the astrological sentences in prediction were not used in the oldest version of the Falnama due to the religious prohibition and were used in the augury text. But in the next manuscripts, these concepts are directly depicted in the drawings, by using some solutions such as the use of Quranic verses in each image, religious icons along with astronomical theme, and also angels to legitimize the use of Astrological sentences in prediction.</div> نگارگری دوره صفویه, فال‌نامه های مصور, باور به پیشگویی, مصورسازی احکام نجومی, راهکارهای بصری مشروعیتبخشی Painting of the Safavid era, Illustrated Falnama, Belief in forecasting, Astrology visualization, visual solution of legitimization. 39 54 http://mth.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1577-1&slc_lang=fa&sid=1 Saeid Akhavani سعید اخوانی golarizhan@gmail.com 10031947532846005056 10031947532846005056 No MA art research, university of Mazandaran, Iran. دانش آموخته کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه مازندران. Fattaneh Mahmoudi فتانه محمودی f.mahmoudi@umz.ac.ir 10031947532846005057 10031947532846005057 Yes Associate Professor of art and architecture faculty, University of Mazandaran, Iran. دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران.