fa تناسبات ترنج در قالی‌های ایران دوران‌صفوی و قالی‌های ترکیه دوران‌عثمانی قرن 16 و17 میلادی با روش تطبیقی هنرهای کاربردی Applied Arts ترويجي Promotional <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;">این پژوهش به تحلیل تطبیقی نظام تناسبات ترنج در قالی‌های ایران دوره صفوی و آناتولی دوره عثمانی در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی می‌پردازد. معمولا ترنج یکی از عناصر اصلی سازمان‌دهی ترکیب‌بندی قالی شناخته می شود و جایگاه، ابعاد و تناسبات آن در شکل‌گیری نظم هندسی نقش بسزایی دارد. با این حال، نسبت‌های هندسی ترنج با متن قالی، به‌ویژه در مطالعه‌ی تطبیقی میان قالی‌های ایران دوره صفوی و عثمانی، کمتر بررسی شده است. هدف پژوهش، شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های الگوی تناسبات ترنج در این دو سنت قالی‌بافی و تبیین نقش آن در سازمان‌دهی ساختار بصری قالی است. پرسش پژوهش این است که نظام تناسبات ترنج در قالی‌های ایران دوره صفوی و ترکیه دوره عثمانی چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟ پژوهش حاضر از نظر ماهیت، کیفی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. جامعه آماری پژوهش شامل قالی‌های برجای‌مانده از دو حوزه فرهنگی ایران و آناتولی است که در پژوهشی گسترده‌تر ۳۲ نمونه بررسی شد و از میان آن‌ها، ۸ نمونه (۴ قالی صفوی و ۴ قالی عثمانی) به شیوه نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و تصاویر مستند گردآوری و بر اساس مؤلفه‌هایی همچون ساختار ترنج، تناسبات هندسی، ترکیب‌بندی و نظام حاشیه‌بندی تحلیل شدند. نتایج نشان می‌دهد که در نمونه‌های صفوی، نسبت طلایی ( &phi;&asymp;۱/۶۱۸) بیش از سایر نسبت‌ها در تعیین ابعاد ترنج و ارتباط آن با میدان قالی به‌کار رفته است؛ در مقابل، در نمونه‌های عثمانی، نسبت یک‌سوم در سازمان‌دهی ترنج و تکرار نقوش فراوانی بیشتری دارد. همچنین، ترنج‌های صفوی از تنوع فرمی و پیچیدگی ساختاری بیشتری برخوردارند، در حالی که نمونه‌های عثمانی گرایش بیشتری به الگوهای ساده‌تر و تکرارشونده نشان می‌دهند. این یافته‌ها بیانگر آن است که با وجود تأثیرپذیری قالی‌های عثمانی از سنت قالی‌بافی صفوی، تفاوت در نظام تناسبات ترنج، به شکل‌گیری ویژگی‌های متمایز در سازمان‌دهی ساختار بصری قالی‌های دو حوزه انجامیده است.</span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;">This study comparatively analyzes the proportional system of the medallion (Toranj) in carpets of Safavid Iran and Ottoman Anatolia during the sixteenth and seventeenth centuries. The medallion is generally recognized as one of the principal elements in organizing the composition of carpets, while its position, dimensions, and proportions play a significant role in establishing the geometric order of the design. Nevertheless, the geometric proportions of the medallion in relation to the carpet field, particularly in comparative studies of Safavid Iranian and Ottoman carpets, have received limited scholarly attention. The aim of this study is to identify the similarities and differences in the proportional patterns of the medallion in these two carpet-weaving traditions and to explain its role in organizing the visual structure of carpets. The research question is: What similarities and differences characterize the proportional system of the medallion in Safavid Iranian and Ottoman Turkish carpets? The study is qualitative in nature and employs a descriptive-analytical method with a comparative approach. The research population comprises surviving carpets from the two cultural regions of Iran and Anatolia. In a broader study, 32 samples were examined, from which 8 samples (4 Safavid and 4 Ottoman carpets) were purposively selected for the present analysis. Data were collected through library sources and documented images and analyzed based on such components as medallion structure, geometric proportions, composition, and border organization. The findings indicate that, in the Safavid samples, the Golden Ratio (&phi; &asymp; 1.618) was employed more prominently than other proportions in determining the dimensions of the medallion and its relationship to the carpet field. In contrast, the one-third ratio was more frequently observed in the organization of medallions and the repetition of motifs in the Ottoman samples. Furthermore, Safavid medallions exhibit greater formal diversity and structural complexity, whereas Ottoman examples show a stronger tendency toward simpler and repetitive patterns. These findings suggest that, despite the influence of the Safavid carpet-weaving tradition on Ottoman carpets, differences in the proportional system of the medallion contributed to the formation of distinctive characteristics in the visual organization of carpets from the two regions.</span></span></div> قالی صفوی, قالی عثمانی, ترنج قالی, تناسبات طلایی Safavid carpets, Ottoman carpets, toranj (medallion), Golden Ratio 0 0 http://mth.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3170-1&slc_lang=fa&sid=1 Samira Farahmandkahrizi سمیرا فرهمندکاهریزی samirafarahmand912@yahoo.com 100319475328460011728 100319475328460011728 No Master of Carpets, Isfahan Art University, Iran. دانش‌آموخته کارشناسی ارشد فرش، دانشگاه هنر اصفهان. Farhad Babajamali فرهاد باباجمالی babajamali_farhad@yahoo.com 100319475328460011729 100319475328460011729 Yes Assistant Professor of Carpet Department, Isfahan Art University, Iran. استادیار، گروه فرش، دانشگاه هنر اصفهان. Ali Mojabi علی مجابی alimojabi@gmail.com 100319475328460011730 100319475328460011730 No Associate Professor, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Islamic Azad University of Najafabad, Isfahan, Iran استادیار، گروه هنر، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد. Iman Zakriaei Kermani ایمان زکریایی کرمانی I.zakariaee@yahoo.com 100319475328460011731 100319475328460011731 No Associate Professor of carpet Department, Isfahan Art University, Iran. ایمان زکریایی‌کرمانی، دانشیار گروه فرش، دانشگاه هنر اصفهان.